नेपालमा १ हजार १५० प्रजातिका च्याउ, १०० प्रजातिका विषालु

काठमाण्डाै ।

च्याउको महत्त्व प्रचारप्रसारमार्फत गुणस्तरीय च्याउ उत्पादन प्रवर्द्धन, खाद्य तथा पोषण सुरक्षा अभिवृद्धिका लागि आन्तरिक खपत वृद्धि, आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धन समेतमा टेवा पुर्‍याउने उद्देश्यले सरकारले आज प्रथम राष्ट्रिय च्याउ दिवस मनाउँदैछ । नेपाल सरकारबाट यही पुस ११ गते भएको निर्णय बमोजिम आज प्रथम राष्ट्रिय च्याउ दिवस मनाउन लागिएको हो ।

नेपालको कृषि गार्हस्थ्य उत्पादनमा ० दशमलव १५ प्रतिशत योगदान रहेको एवम् झन्डै ३५ हजार किसान प्रत्यक्ष संलग्न रहेको च्याउ उपक्षेत्र साना तथा मझौला किसानको आयआर्जनको माध्यमका रूपमा रहेको छ । मन्त्रालयका अनुसार नेपालमा १ हजार १५० प्रजातिका च्याउमध्ये १४७ प्रजाति खानयोग्य, ७० प्रजाति औषधीय गुणयुक्त र १०० प्रजाति विषालु रहेको विभिन्न अध्ययनले देखाएको छ ।

विगत केही वर्षदेखि उद्यमी एवम् सरकारको साथ र सहयोगका कारण च्याउको व्यावसायिक उत्पादन प्रवर्द्धन भइ आयात प्रतिस्थापन तथा निर्यात प्रवर्द्धनको आधार तय हुँदै गएको छ । कृषि विभागका महानिर्देशक प्रकाशकुमार सन्जेलका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ६ लाख ७१ हजार रुपैयाँ बराबरको २ हजार २६२ किलो ताजा वा चिस्यान गरिएको गोब्रे च्याउ आयात भएको थियो । त्यस्तै १ करोड १ लाख रुपैयाँ बराबरको १७ हजार १९८ किलो च्याउ निर्यात भएको मन्त्रालयको तथ्याङ्क छ ।

त्यसैगरी पछिल्लो समय सुकाएको च्याउ समेत निर्यात हुन थालेको छ । अन्य खेतीभन्दा छिटो उत्पादन लिन सकिने, न्यून जमिन तथा कृषि सामग्रीको प्रयोगबाट समेत उत्पादन लिन सकिने र नेपालको भौगोलिक एवम् जलवायु विविधताका कारण वर्षभरि उत्पादन गर्न सकिने च्याउ खेतीको व्यावसायिक उत्पादन एवम् मूल्य शृङ्खला विकास स्वदेशमा रोजगारी सिर्जना, कृषि अर्थतन्त्रमा योगदान एवम् आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धनका लागि महत्त्वपूर्ण रहेको छ ।

अहिले नेपालको ७० जिल्लामा च्याउ खेती विस्तार भएको छ भने ४० जिल्लामा व्यावसायिक रूपमा च्याउ उत्पादन गर्ने किसान रहेका छन् । देशभर विभिन्न जातको च्याउ उत्पादन र यसको कारोबार झन्डै २० अर्ब रुपैयाँको हाराहारी रहेको च्याउ उत्पादन किसान सङ्घ नेपालका अध्यक्ष सन्तोष कार्कीले जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार नेपालमा सर्वप्रथम गोब्रे च्याउको उत्पादन र अनुसन्धानपछि २०३०/३१ सालमा गोब्रे च्याउको खेती प्रविधिसम्बन्धी अनुसन्धान भएको हो ।

राष्ट्रिय कुषि अनुसन्धान परिषद् अन्तर्गत बाली रोग विज्ञान महाशाखाबाट च्याउखेती प्रविधिसम्बन्धी अध्ययन सफल भएपछि २०३७ सालदेखि देशका विभिन्न ठाउँका किसानलाई च्याउखेती प्रविधिसम्बन्धी तालिम दिइ यसको विस्तार गर्ने कार्य भएको हो । विसं २०३४/३५ देखि नै काठमाण्डाैको बलम्बु, चापागाउँ, दधिकोट हुँदै नेपालका विभिन्न ठाउँमा निरन्तर च्याउखेती हुँदै आएको छ ।

च्याउ उत्पादन प्रवर्द्धन एवम् व्यावसायीकरण कृषि तथा पशुपक्षी विकास मन्त्रालयको प्राथमिकतामा रहँदै आएको छ । अहिले च्याउ प्रविधि विस्तार, बजारीकरण प्रवर्द्धन एवम् नीतिगत सहजीकरणमार्फत मूल्य शृङ्खला विकासका लागि कृषि विभाग अन्तर्गत व्यावसायिक कीट विकास केन्द्रबाट कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका र अनुसन्धान एवम् गुणस्तरीय बीउ आपूर्तिका लागि नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् अन्तर्गत राष्ट्रिय बालीरोग अनुसन्धान केन्द्रबाट कार्यक्रम सम्पादन हुँदै आएको छ ।

दिवसका अवसरमा कृषिमन्त्री डा. मदनप्रसाद परियारले च्याउ उत्पादक, उद्यमी, उपभोक्ता एवम् सरोकारवालामा शुभकामना व्यक्त गर्दै दिवसले च्याउ मूल्य शृङ्खलामा आबद्ध उद्योगी, किसान, अनुसन्धानकर्ता र व्यवसायीबीच सहकार्य तथा साझेदारी बढाइ दीर्घकालीन व्यावसायिक सम्बन्धलाई बलियो बनाइने बताउनुभयो । उहाँले च्याउको पोषण र आर्थिक महत्त्वबारे सचेतना अभिवृद्धि गर्ने, किसानलाई नयाँ प्रविधि र बजारका अवसरमा जोड्ने तथा आउँदा दिनमा नीतिगत मार्गदर्शन गर्ने अपेक्षा गरेको उल्लेख गर्नुभयो ।

मन्त्री डा. परियारले दिवसलाई महोत्सवका रूपमा मनाउँदै गर्दा आउँदा दिनमा यस क्षेत्रको थप प्रवर्द्धनका लागि अध्ययन, अनुसन्धान, पूर्वाधार विकास एवम् बजारीकरण प्रवर्द्धनमा संलग्न सरोकारवालालाई समन्वय र सहयोगका लागि समेत आह्वान गर्नुभएको छ ।